Όταν λοιπόν θέλεις να ασχοληθείς με αυτό, ξεκινάς να πεις κάτι καινούργιο πάνω σε αυτή τη διαχρονικότητα, κάτι που να δικαιολογεί αυτή τη λέξη. Διαφορετικά δεν έχει νόημα να ξαναπιαστείς, στην προκειμένη περίπτωση με την «Οδύσσεια», αν δεν εχεις να δώσεις στη διαχρονικότητα της κάτι νέο, . Αν είναι να αναπαράξεις τα υπάρχοντα , καταντά μάταιο
Από αυτό το σκεπτικό ξεκινούν οι ενασχολήσεις με τους διαχρονικούς μύθους.
Πως στο σινεμά θα ξεκινήσεις αυτή τη διαχρονικότητα, με τι τρόπο κινηματογραφικό, θα πάρει νόημα η λέξη; Με τη διανομή θα γίνει, τουλάχιστον αυτό επιλέγει ο ΚΡΙΣΤΟΦΕΡ ΝΟΛΑΝ. Κι όλοι όσοι έχουν καταπιαστεί. Με ηθοποιούς που εκπροσωπούν πρότυπα τρέχοντα, της εποχής που έγιναν.
Η διανομή λοιπόν, το casting που λέμε, είναι το πρώτο εκεί που θα στηρίξεις τη σκηνοθεσία σου στο να τονίσεις τη διαχρονικότητα. Πολλοί παρερμηνεύουν το casting με το πως ο καθενας φαντάζεται τους ήρωες και τα πρόσωπα και ποιους ηθοποιούς θα ήθελε στους ρόλους. Το casting, όμως , είναι άρρητα συνδεδεμένο με τη σκηνοθεσία. Το είδαμε και στην πρωτη χρονια που καθιερώθηκε ως δικό του Oscar: Το Oscar Διανομής συνέπεσε με το Oscar Σκηνοθεσίας, πήγαν στην ιδια ταινία («Μια μάχη μετά τις άλλες»). Αυτό τι σημαίνει τι δείχνει; Ότι μεσα από την διανομή προβάλλεται η σκηνοθεσία. Εχω μιλήσει πολλές φορες για αυτό και θα το μνημονεύω επειδή υπήρξε η αρχική μου πηγή να μπω στο νοημα περί διανομής, δεκαετίες πριν αρχίσουν να μιλούν περι casting και να το ζητούν να μπει στα Oscar. Από όταν μου ειπε ο Γιάννης Δαλιανίδης στα ξεκινήματα μου ότι η διανομή είναι η μισή σκηνοθεσία και μου ανέφερε άπειρα διαφορετικά παραδείγματα του πως μόνο μέσα από τη διανομή μπορεις να πετυχεις αυτό που θελεις. Να περασεις θεσεις, να επιβάλεις πρωταγωνιστή, πως να αλλάξεις την τοποθέτηση των ρόλων με αυτούς που θα τους παίξουν. Δεν είναι της παρούσης να αναφερθω σε εκείνα τα παραδείγματα, δεν εχει και νοημα. Σε άλλο κριτικό σημειωμα ίσως το κάνω.
Συνεπώς στη διαχρονικότητα περί μιας ακόμα «Οδύσσειας», που ο συγκεκριμένος μύθος είναι συνώνυμος της έννοιας «διαχρονικότητα» και της επιρροής του στα πάντα, μέχρι και σε πολιτική, σε αρχέτυπα, στην κυβερνητική και την ψυχανάλυση, η διανομή είναι αυτή η οποία θα δείξει την ανανέωση, τη διαφορετικότητα κι όσα μπορεί να συμπεριλάβει ως έννοιες.
Χύθηκε πολύ μελάνι για την επιλογή της μαύρης ωραίας Ελένης με την επιλογή της Κενυάτισσας ηθοποιού ΛΟΥΠΙΤΑ ΝΙΟΝΓΚΟ. Χυθηκε πολύ μελάνι τη στιγμή που είχαμε ήδη δει τον Ντένζελ Γουάσιγκτων να παίζει τον σαιξπηρικό «Μάκβεθ» κι είχαμε δει και στην τελευταία «Μαρια Στιούαρτ» την βασιλισσα της Σκωτιας καθως και την εξαδελφη της Ελισάβετ βασιλισσα της Αγγλίας, να περιστοιχίζονται από μαυρους συμβούλους,
Αν θελετε τη γνωμη μου, η φασαρία γύρω από την Νιονγκό ήταν κι ένα προπέτασμα καπνού για λόγους διαφημισης. Ηταν κι αυτή ένα μέρος της διαχονικότητας, στο βαθμό , όμως,που άλλα σημεία της διανομής ειχαν πιο καίρια σημασία.
Από την επιλογή της Νιονγκο κρατω το ότι την εβαλε σε διπλό ρολο, συντομότατης διαρκειας ,εμφανίζεται ελαχιστα, να παιζει και την Ελενη και την Κλυταιμνήστρα, στη βαση ότι αυτές ήταν αδελφες, και με κοινο παρανομαστή την αηδια τους για τους άντρες τους, που οδηγησαν σε καταστροφικό πολεμο. Με το μαυρο χρωμα επισημαινε ένα στοιχείο καταπίεσης αυτων των γυναικων, ναι, είναι μύθος, όχι Ιστορία, και πολύ θα θεωρήσουν, όχι αδικαιολόγητα, ότ το εκανε ΚΑΙ για να συζητηθεί.
Η διανομή όμως είναι γεμάτη τέτοια. Ξεκινώ από την καλύτερη όλων και την διαφορετικότερη όλων, την «Κίρκη» της ΣΑΜΑΝΘΑ ΜΟΡΤΟΝ. Καμμία σχέση με την Κίρκη που ξέρουμε και με το πως την εχουν χρησιμοποιήσει, ειδικά στην «Οδυσσεια» του Ντε Λαουρεντις ο οποίος για να προβάλει τη σύζυγο Συλβάνα Μάνγκανο την εβαλε ασχέτως να παιξει και την Πηνελόπη και την Κίρκη, όμως με τη συνεργασία του σκηνοθετη Μάριο Καμερίνι, ο πανεξπυπνος Ντε Λαουρεντις, τη χρησιμοποίησε να μοιάζει σαν εμμονή του Οδυσσεα, ότι στον ερωτα του για την Κίρκη έβλεπε τη γυναίκα που είχε αφήσει πίσω.
Εδώ, ο Νόλαν χρησιμοποιεί το ρόλο με φεμινιστικές κι αντι-ιμπεριαλιστικές διαθεσεις, μια γυναίκα που την κατ’αστρεψε ο πολεμος, της πήρε τους αγαπημένους κι εκείνη εκδικείται με το να μετατρεπει τους «εισβολείς» σε γουρουνια..Προσέξτε, σε γουρούνια. Όχι σε καποιο άλλο ζωντανό. Ο Νόλαν μετατρεπει την Κίρκη σε καρατερίστα.
Στην επιλογη του ΕΛΙΟΤ ΠΕΗΤΖ, που τον ξέραμε ως γυναίκα με το όνομα Ελεν Πέητζ κι είχε προταθεί για Oscar Α’ Γυναικείου στο “Juno” και το είχε χάσει από την Μαριον Κοτιγιάρ στο «Ζωή σαν τριαντάφυλλο»…. Εδώ το marketing διέρρεε την «πληροφορία», που αποδείχτηκε μπλοφα, ότι θα επαιζε τον Αχιλλέα. Δεν υπάρχει ρόλος «Αχιλλέα» στο σεναριο του Νολαν, ο (ή «το»- δεν ξερω πως αυτοπροσδιορίζεται)) Ελιοτ Πεητζ- δεν παιζει κανέναν Αχιλλέα, παιζει τον Σίνωνα, ο οποίος είναι εκτός ομηρικού έπους, έρχεται από άλλη επεξεργασία της εν λογω μυθολογίας. Ο Νόλαν τον χρησιμοποιεί για να προσδωσει μεταφυσική διασταση. . Η άλλη ενδιαφερουσα περίπτωση της διανομής: Η χρησιμοποίηση του ραπερ ΤΡΑΒΙΣ ΣΚΟΤ, σε ρόλο βαρδου, ραψωδου, να είναι αυτός που αφηγείται την ιστορία. Και κατά το Ομηρος και τυφλός αοιδός και λαϊκή μουσα και δεν υπάρχει πουθενα Ομηρος , ούτε στους τιτλους… Όλα αυτά κανουν σύνθεση, χωρίς να αλλοιώνουν την υπόθεση. Περνάμε στην «Πηνελόπη» της ΑΝΝ ΧΑΘΑΓΟΥΑΙΗ. Αψογη!! Την εχει να παίζει τη γυναίκα του Οδυσσεα, ως βασίλισσα, με κυρος βασιλισσας. Με μια παρουσία δωρική που επιβάλει την προσωπικότητα της και δικαιολογεί χωρις εξηγήσεις αυτό που γινόταν με τους μνηστηρες. Ο ΤΟΜ ΧΟΛΑΝΤ. Ως «Τηλεμαχος». Γιατι τα έβαλαν κάποιοι με το παιδί; Από άγνοια.. Τι ρόλος είναι ο Τηλεμαχος και τους φάνηκε «σβησμένος;; Δεν του εχει καν αφιερωθεί έργο, δεν εχει υπλαρξει ως κεντρικός ήρωας ποτε σε κάποια παραλλαγή. Τι «σβησμένος;»;..Ο Χόλαντ δινει πολλές αποχρωσεις στα συναισθηματα του γιου, τα οποία είναι γεματα εναλλαγές και δεν υπογραμμίζει τιποτα, κρατα την πλεύση της αναζητησης ενός πατερα που δεν γνωρισε..Εχει υοθετησει μια αμηχανία, μια αβεβαιότητα και πανω σε αυτά κτίζει τον ρόλο. Κι ένα μίσος για τους μνηστηρες… Κι εδώ να πω για το πως παίζουν το μεταξύ τους ο Χόλαντ με τον ΡΟΜΠΕΡΤ ΠΑΤΙΣΟΝ, ο οποίος Πάτισον στον δικό του Αντίνοο, έχει δωσει μια μαχη με το «χαρτινο» της αφετηρίας του ρόλου κει μεσω λιτότητας τον κάνει έγκυρο.
Ο «Οδυσσεας» του ΜΑΤ ΝΤΕΗΜΟΝ. Και ναι και όχι. Εχει να κανει με το πως το βλέπει ο Νόλαντ τον Οδυσσέα του.. Στις σκηνές που είναι γερασμένος πιάνει καλύτερες αποχρώσεις. Στις νεανικές του μένει πισω. Σαν να θελε ο σκηνοθετης να αποφυγει το αλα Κερκ Νταγκλας προτυπο και καποιους τηλεοπτικούς μεταγενεστερους που δεν έλαμψαν, έμειναν τηλεοπτικοί, καλοί αλλά τηλεοπτικοί όπως ο Αρμαν Ασάντε, και τον έβαλε σε πιο ήσσονα κλίμακα.
Ωραίες νότες ο ΤΖΩΝ ΛΕΓΚΟΥΙΖΑΜΟ κι ο δικός μας ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΚΙΑΣΜΕΝΟ αν κι ρόλος δεν του έδωσε και λιγο παραπάνω που ο ηθοποιός ήταν σε θεση να το εφερνε εις περας, ακατανοητη η επιλογή της ΖΕΝΤΑΓΙΑ ως θεα Αθηνα αλλά ακατονητος κι ρόλος έτσι όπως τον έγραψε ο Νόλαν κι τι ακριβως ήθελε να δειξει με αυτή την Αθηνα. Ουτε Σοφία ούτε Δεος έβγαζε. Η ΣΑΡΛΙΖ ΘΕΡΟΝ επισης δεν ήταν από τις ευτυχεστερες επεξεργασίες ως Καλυψω, περισσότερο ενδιαφερον εχει η οικονομική προσέγγιση των μύθου με το παντρεμα με τους λωτους…
Αυτά είναι τα στοιχεία με τα οποία ο σκηνοθέτης επιλέγει και επιδιωκει τη δικη του διαχρονικοτητα στον Μύθο.
Ως σκηνοθετης, με αυτα τα στοιχεία φτιάχνει πλήρη εικόνα κι ερχομαστε στο περιεχόμενο. Διότι με τη διανομή αυτή στην δικη του διαχρονικότητα του διαχρονικού μύθου, προσθετει στοιχεία περιεχομένου που ερχονται κι από το αρχαίο δραμα αλλά κι από την κυβερνητική. Κυρίως πάνω στην Υβρη του Πολεμου και των νεκρων που σέρνει, κι ότι η μία υβρις φερνει την άλλη, όταν δεν σεβεσαι τον ξένο, άρα τον Ξενιο Δια, κι όταν θανατωνεις ενώ , μπορουσες να διαφυγεις (περίπτωση Πολυφημου) κι ερχεται κι η εξηγηση, από την αλα Νόλαν διαχρονική επεξεργασία, της θαλασσινής οδύσσειας, γιατι όλο αυτό συνέβη στη θάλασσα.
Στην αφηγηση ακολουθεί την αφηγηματικη γραμμή σαν να ηταν αναγνωσμα παρμένο από τον Ομηρο κι από καποιο σχολικό βιβλίο, το αφηγείται σαν παραμύθι, ακολουθει όμως και την αλα Νόλαν ανακατανομή του Χρονου, ναι μεν γραμμική αφήγηση, όχι όμως γραμμική κι η σειρά των συμβάντων, όχι ως προς το με ποια σειρά έγιαν]ναν αλλά με ποιες σεναριακές αφορμές φτάνουν στον θεατή. Εδώ μοντάζ και σεναριο ζουν το μηνα του μέλητος…
Και το φιναλε με τη μεγαλη μαχη που στον καιρο του Ντε Λαουρεντιις δεν υπήρχαν κοινωνικά δίκτυα, ο κόσμος πήγαινε σινεμά, έβλεπε μια ταινία και του άρεσε ή και δεν του αρεσε και δεν έβαζε δημοσιως στο κανταρι ποσο κρατησε η μαχη με τους μνηστηρες και πόσο όχι. Η δομή της μάχης είναι η δομή της μαχη στην ταινία των Καμερινι-ΝτεΛουρέντιις, εκεί που τους καθαριζει όλους ο Οδυσσεας, εδώ λιγο παραπάνω Και βεβαια το κλείσιμο της ταινία, όπως κι η εισαγωγή της λένε πολλά και ουσιώδη αν και εν συντομία, που αν τα ειχαν δει εκείνοι που μίλησαν δεν θα ειχαν μιλήσει. Αλλα αυτό ίσως κατευθύνθηκε κι από τη διαφήμιση, προς οφελος της παραγωγής.
Στο υπόλοιπο κινηματογραφικό κομμάτι, μετα τη διανομή που στηρίζει τη διαχρονικότητα, θα σταθω στον ήχο και στα εφφε, στα εφφε ο Νόλαν δίνει μια αλήθεια (συζητηση σηκωνει-κυριως ως μακιγιαζ- η αντιμετωπιση του Πολύφημου), δεν μοιαζουν καθολου ψευτικα τα εφφε, κι επίσης ο ηχος. Στον οποίο ο Νόλαν διαπρεπει. Στη «Δουνκερκη» ειχα γραψει όλη την κριτική πάνω στο πως στηριχτηκε η σκηνοθεσια στν Ηχο… Ακόμα τοτε τον Ηχο δεν ανεφεραν σε κριτικές , τουλαχιστον οι εγχώριοι…Εδώ με τη χρησιμοποιηση υποκωφου θα ελεγα Ηχου, κι όχι εκκωφαντικού, πλην αναγκαιων σημειων, εντεινει την αγωνία της περιπλάνησης, το αν θα ψτασει στον προορισμό του. Ω, ναι,το σεναριο δίνει διαστασεις «καβαφικες» στην αναζητηση της Ιθακής-ποιάς Ιθάκης; Ποιας αναζήτησης;. Το σεναριο στον τροπο αφηγησης εχει συνδεθεί απευθείας με το μοντάζ, όπως ανεφερα και πιο πάνω, ώστε τα πρωθυστερα του αλα Νολαν χρονου, να δενουν αρμονικα με την εικόνα, με την παρακολουθηση…
Στη Φωτογραφία, το κορυφαίο στοιχείο είναι το φυσικό φως, για το οποίο μας ειπαν πολλά σε συνεντευξεις τους και μπορει να εισπραξει και το μάτι το λιγότερο έμπειρο, μια φυσικότητα στην εικόνα, ακομα κι όταν εχουμε εφφέ, που δειχνει ότι το φως ήταν «αληθινο» κι όχι επεξεργασμένο.
Τη μουσική του Γκερανσον, δεν μπορεσα να την διαχωρίσω από τον Ηχο, αυτό είναι μαλλον υπερ της και σιγουρα υπερ της σημασίας που εδωσε ο Νόλαν στον Ηχο.
Αυτό που θα περιμένουμε να δουμε στα Oscar είναι αν θεωρησουν οι κινηματογραφιστές ότι η «Οδύσσεια» άφησε αποτύπωμα «Τιτανικού», ότι έφτασε ένα είδος στην απόλυτη αρτίωση…Εδώ είναι που θα παιχθούν οι συζητήσεις και θα εξαρτηθουν οι τελικές αποφασεις.