Το σενάριο γενικά,δεν είναι το φόρτε του, είναι όμως τόσο δυνατή κι εμπνευσμένη κι ευρηματική η σκηνοθεσία ώστε θα εξηγήσω παρακάτω το πως αναπληρώνει τα κενα και πως τα μεταβαλει σε μερη της αφηγησης, σε στοιχεία της αφήγησης, σε στοιχεία που κοσμούν αυτή την αφήγηση και το κανει να μοιαζει σαν να μην εχει σε τιποτε να υστερήσει από σεναριο. Κι είναι και συντομος και περιεκτικός, ούτε μιαμιση ωρα δεν διαρκει το φιλμ.
Κι όμως τα εχει πει όλα.
Όπως το ίδιο συνεβαινε και στον «Ψυχρο πολεμο» , συνεβαινε ως ένα βαθμο και στην «Ida»
Και τα εχει πει όλα διότι η σκηνοθεσία κι ως αφηγηση , γίνεται μεσω υπαινιγμων, Μεσω υπαινιγμων υλοποιεί τη γραμμή του, αυτή του «μετεωρου». Αλλωστε, όπως θα δειτε και στους τιτλους, συνυπογραφει και το μονταζ. Δηλαδή εχει ένα πλήρη έλεγχο προσωπικής υπογραφης επι του «μετεωρου». Κι όχι μόνο..
Με ήρωα τον Τόμας Μαν, τον μεγαλο Γερμανό συγγραφέα, Νομπελίστα κι αγαπημενο συγγραφεα του Βισκόντι («Θανατος στη Βενετία»- το μοιραιο βρήκε τον ευγενη Ιταλό κατά τις προετοιμασιες μεταφοράς του αλλου λογοτεχνικού αριστουργηματος τουΜαν, το «Μαγικό βουνό», το Νταβός της φυματικής αριστοκρατίας), στοχαζεται η ταινία πανω στον Ανθρωπο και πάνω στο θεμα.
«Πατριδα». Ποια είναι; Που ανήκω;
Ο Μαν στο σεναριο, έχοντας διαφυγει στην Αμερικη το 1933, όταν ο Χίτλερ κατέλαβε την Εξουσια , επιστρέφει για πρωτη φορα στον τόπο του. Ετος 1949. Σε μια Γερμανία κατεστραμμένη, διαλυμένη, διαιρεμένη. Τον εχουν προσκαλεσει για να του απονείμουν τιμητκό βραβειο για το σύνολο του εργου του, το βραβειο «Γκαίτε». Βασικα θέλουν να δειξουν το καλό τους πρόσωπο κι ότι τα κακα ανήκουν στο χθες. Ερχεται στην Φρανκφουρτη αλλά οι υποδοχές δεν είναι και τοσο θερμές, άρθρα επιθετικά και σχόλια προσβλητικά εναντιον του, ότι εγκατελειψε την πατρίδα του στη δύσκολη ώρα .. Το θεμα είναι ότι τον ζητούν και οι Ανατολικοί, για τους ιδιους λόγους, για να δειξουν κι αυτοί το καλό το πρόσωπο.
Μόνο που η ταινία μέσα από τον Μαν, μεσα από την δράση αλλά και μέσα από την κόρη που τον συνοδευει στο ταξίδι, την Ερρικα, η οποία με μια πιο προσεκτική εξεταστική ματιά πιθανόν αυτή να είναι ο κεντρικός ήρωας του σεναρίου ή, στο επί ίσοις όροις των δυο πρωταγωνιστικών ρόλων, αυτή που βιώνει τις αντιδράσεις.
Εχω ταξιδεψει πολλές φορές στη Γερμανία και κάποιες από αυτές ήταν επί Ψυχρού Πολέμου, επί Τείχους, το έζησα το σκηνικο. Και με αυτοκίνητο και με τραίνο. Όπως εζησα, για αυτό και το μεταφέρω εδώ, το αν συγχωρεσαν οι Γερμανοί εκείνους που εναντιωθηκαν στο καθεστως του Χίτλερ.
Το έζησα όταν είχε πεσει πια το Τειχος, η πολη κτιζόταν εκ νέου στον Ανατολικό Τομέα, στην άλλοτε «νεκρη ζωνη» όπου στηνονταν οι εγκαταστασεις για τη μεταφορα εκεί του Κινηματογραφικού Φεστιβαλ. Η «ζώνη» ζωντάνεψε, με κινηματογραφους τελευταιας τεχνολογιας, με εκπληκτικά εστιατόρια, με μπαρ φαντασμαγορικού χαρακτήρα , έγινε μια πολη του μελλοντος. Εξω από έναν πολυτελη κινηματογραφο, έφτιαξαν και μια πλατεϊτσα. Την ονόμασαν «Μαρλενε Ντητριχ». Εγινε ΧΑΜΟΣ. Δεκαετία 90, με το Τείχος κατάχαμα κι όμως αναθεματισμοί για την «προδότρια, που της κάνουν και πλατεία». Τα εζησα. Βεβαια, αναμεσα στον Τομας , που υφίσταται τα παρόμοια, και την Ντητριχ, υπάρχει μια διαφορά. Ότι η Ντήτριχ επεστρεψε στο Βερολίνο καβάλα στο αμερικανικο τανκ, φορωντας την αμερικανικη στολή . Ο Μαν δεν επιστρεφει έτσι, επιστρέφει ωστόσο ως Αμερικανος υπήκοος. Κι αυτό ενοχλεί αφορητα τους Γερμανους του 1949 αλλά κανουν το κορόιδο επειδη τον χρειαζονται για να δειξουν καλό πρόσωπο
Κι υπάρχει κι ένα επεισόδιο στην βραδια της δεξίωσης , στην Φρανκφούρτη, όπου έρχεται ένας γοητευτικός άντρας, ονόματι Γκουσταβ Γκρουντγκενς. Και γίνεται βίαιο επεισοδιο αναμεσα σε αυτόν και την Ερρικα, από μεριά εκείνης. Ο συγκεκριμένος είναι ο ηθοποιός στον οποίο αναφερεται, με αλλαγμένο όνομα, ο κεντρικός χαρακτηρας στο «Μεφίστο», που το ξερουμε από την κινηματογραφική μεταφορά του Ιστβαν Ζαμπο, που πηρε και το ξενογλωσσο Oscar, ως συμπαραγωγή Ουγγαριας κι Ανατολικής Γερμανίας- στην Ουγγαρία πιστωθηκε αν και το θεμα ηταν γερμανικό. Ο άνθρωπος αυτος ήταν μεγαλο όνομα, ενεδωσε όμως στον Ναζισμό και εις βαθος, ήταν χαρακτηρισμένος ομοφυλόφιλος παρόλα αυτά καταφερε να τα βρει με τις ναζιστικες αρχές και να μη του φορεσουν το ροζ τρίγωνο,, υπήρξε δεσμός του συγγραφεα του «Μεφίστο» Κλάους Μαν, ο οποίος είναι γιος του Τομας Μαν και προκειται να τον συνοδευσει κι αυτος στο ταξιδι αλλά τα γεγονότα παιρνουν άλλη τροπή. Και δεν ήταν απλώς δεσμός του Κλάους αλλά και συζυγος της Ερρικα, της κορης, της πρωταγωνίστριας του δραματος, η οποία σύμφωνα με τους ίδιους υπαινιγμούς είχε κανει μαζί του λευκό γάμο, η ίδια είχε ροπή προς το δικό της φύλο.
Αυτά όλα τα στοιχεία τα κτιζει με φοβερη υπαινικτική μαεστρια ο Παβλικόφσκι, με τη συνεργασία του ΧΕΝΚ ΧΑΝΤΛΟΕΚΤΕΝ, στο σεναριο. Στηνει λοιπόν όλο αυτό το «μετεωρισμό» και ό,τι εχει προϋπάρξει, με πρωτο ερωτημα αν κατι αλλαξε
Ο Μαν δεχεται να παει και στη Βαϊμαρη, στον Ανατολικό Τομεα. Παρόλο ότι οι Δυτικοί δεν το θελουν καθολου. Όμως θελουν κι οι Ανατολικοί το δικό τους ξεπλυμα. Κι αυτος δέχεται Κι εκεί τον αντιμετωπίζουν, επίσης, επιφυλακτικα, αλλά τι να κάνουν; Τον χρειαζονται κι αυτοί για αλλοθι ότι και καλά αλλαξαν τα πραγματα.. Ο Παβλικόφσκι μεσω του Μαν και της Ερρικα κι επειδή ως Πολωνός τρεφει απέχθεια και για τους Γερμανους και για τους Σοβιετικούς, αφηνει ξεκαθαρα στην ταινία να κυλήσει το ερωτημα και να φτασει στις σκέψεις των θεατων αν άλλαξαν τα πραγματα κι αν μπορεί να αλλαξαν και πως είναι δυνατον να αλλαξαν. Μόλις στο 1949 βρισκόμαστε. Τι απεγιναν όλοι αυτοι οι Ναζί, οι χειροκροτητές του Χιτλερ, τα πλήθη των παρελάσεων; Εξαφανίστηκαν; Μετακόμισαν; Θανατωθηκαν; Όχι!!! Απλά έμειναν εκεί. Την ίδια ερωτηση περνα κι από την επισκεψη στον Ανατολικό Τομεα. Τι απεγιναν οι Ναζί και ξανφικα μεταβλήθηκαν σε κομμουνιστες; Εγινε καποια επανάσταση; Όχι. Απλα ο Σοβιετικος στρατός κατελαβε αυτό το κομμάτι και οι Δυτικοί το άλλο. Κι έβγαλαν τα σακακια και φόρεσαν τα μεσα εξω. Τουμπα τα σακάκια.
Κι αυτό όλο το στρέφει πάνω στον ηρωα. Πως να νιωσει καλοδεχουμενος είτε εδώ είτε εκεί αφου ξερει πολύ καλά ότι δεν είναι. Κι υποψιάζεται ότι μπορεί να μην είναι πιά ούτε και στην Αμερική, όταν θα ερθει η στιγμη να γυρίσει, καθως ξεκινά ο Ψυχρος Πολεμος κι εκείνος επισκέφτηκε τον ανατολικό τομεα της Γερμανίας με τις αντιρρησεις των Δυτικών
Αλλαξε κατι; Τι απεγιναν όλοι εκείνοι; Στο μεν Δυτικό τους μετετρεψαν σε ευυπόληπτος αστουςγια να ανοικδομήσουν και να τρεξουν τις επιχειρήσεις με τους κατακτητες ως νεους δικούς τους επενδυτες, , το αναλογο και στο Ανατολικό με τους άλλους, κομματικούς και κομμισσάριους.
Η σκηνοθεσία του Παβλικόφσι είναι πολύ σύνθετη και περνα από πολλά σταδια.
Καταρχάς από μια λιτή, σκηνογραφική διευθυνση, που είναι όμως ατμοσφαιρική, για να υπηρετήσει το μαυρόασπρο. Με εικόνες που θυμίζουν κινηματογραφικές ταινίες κατεστραμμένης Γερμανίας της εποχής, κυρίως το «The foreign affair» του Μπίλυ Γουάιλντερ, το «Γερμανία έτος μηδεν» του Ροσελίνι, το «Ο άνθρωπος του Βερολίνου» (The man between) του Καρολ Ρηντ, και το μεταγενεστερα γυρισμένο αλλά αυθεντικό στην καταγραφή της εποχής που αναφερομαστε «Τα απορρητα της Νυρεμβέργης» του Στάνλεϋ Κραμερ.
Η ταινία δηλαδη εχει στη φαρέτρα της και την κινηματογραφική γοητεία,τη γοητεία της κινηματογραφικής ατμόσφαιρας. Το μεγαλο ατού, όμως, κι εδώ θα μιλούσα και για συν-σκηνοθεσία ως επί του αποτελέσματος,, είναι η διεύθυνση φωτογραφιας.Η μεγάλη πολωνική σχολή. Ο Παβλικόφσκι με τον ΛΟΥΚΑΣ ΖΑΛ, τον διευθυντη φωτογραφιας, εχουν φτιάξει ένα ακαταμαχητο διδυμο με υποψηφιοτητες για Oscar και στην “Ida” και στον «Ψυχρο πολεμο» μαζί με τη διεθνή ταινία και τη σκηνοθεσία, ως να πηγαίνουν μαζί. Εδώ εχει στησει μια φωτογραφια πολλαπλών αξιολογων διαστασεων, τη φωτογραφία των ερειπίων όπως τα εχει φωτογραφίσει, τη φωτογραφία των σκληρων φωτοσκιάσεων,επίσης τα μονοπλανα, που αφηνουν τον ηθοποιό να ξετυλιχθεί κι η καμερα τον παρακολοθεί στατικά και καθολου επειδικτικα φωτισμένο- η πρωτη σκηνή με τον ΑΟΥΓΚΟΥΣΤ ΝΤΙΛ , που παιζει τον Κλάους Μαν, είναι ενα μαθημα στατικου μονοπλανου προς τον ηθοποιό, στο πως το έστησε ο διευθυντης φωτογραφίας κατ’ επιταγη του σκηνοθέτη. Μεσα από τα σκοταδια της ατμόσφαιρας περνα και τις μορφές των ηθοποιών.
Κι εδώ μπαίνομε στο επομενο κεφαλαιο που στηριζει ευφυως τη σκηνοθεσια του ο Παβλικοφσκι, στη διανομή!! Στο casting. Οι επιλογές ηθοποιων και στις δυο πλευρες της Γερμανίας εκτελούν χρεη σκηνικού. Είναι απιστευτη η λεπτομεριολογια και η σύνθεση που μεσω των επιλεγμενων ηθοποιών επιτυγχανεται. Είναι κι ένα σεμινάριο περί casting, για αυτούς που δεν καταλαβαίνουν ότι η διανομή είναι μέρος της Σκηνοθεσίας, στηρίζει Σκηνοθεσία, και βγαίνουν στα «Social» με αποθέωση άγνοιας να δωσουν μαθηματα στο Νόλαν για το ποιό επρεπε να είναι το casting της «Οδύσσειας». Δειτε σε τι ατμοσφαιρα μεσω ηθοποιων μας βαζει στη δεξίωση και στο όλο κομματι της Φρανκφουρτης, πως περνα τις αλλαγες ντεκορ με τη διανομή στο κομματι της Βαϊμαρης, με τον κομισάριο να τον έχει ολοιδιο Γκαίρινγκ…
Στην ερμηνεία η ΖΑΝΤΡΑ ΧΟΥΛΕΡ υπογραφει τη δυναμική της, την αξια της, την επιβεβαιωση ότι είναι από τις κορυφαίες Ευρωπαιες ηθοποιούς των ημερων μας. Λιτή, αυστηρη, εκφραστική, αφαιρετική βεβαίως και συγχρονως παθιασμένη με υπεροχες δραματικες κορυφωσεις και ξεσπασματα που τις εχει οδηγησει η προηγηθείσα σιωπή της, σαν να μαζευε ενεργεια (και να σκεφτειτε ότι εδώ είναι σινεμά, δεν είναι θεατρο να πηγαινει «φισεκι» το 90λεπτο, δεν ξερουμε με τι σειρα εχουν τραβηχτεί οι σκηνές), και βεβαια κι ο ΧΑΝΣ ΖΙΣΛΕΡ, σοφος , στωικός, μετρημένος, σκεπτόμενος «Τομας Μαν», όπως τον θελει το σεναριο κι ο φακος του Παβλικόφσκι. Τα συγχαρητήρια των ηθοποιων περνουν από τα συγχαρητηρια της διανομής.