Και το να λειτουργεί ένα έργο είναι κύριο, ίσως και το βασικότερο, ζητούμενο στη δημιουργία και στη δραματουργία, διότι πέραν των αντιρρήσεων, των εκπεφρασμένων ελλείψεων, των πιθανών λαθών (τα οποία οι πιο ενδεδειγμένοι να τα εντοπίσουν είναι οι κινηματογραφιστές, επειδή ΚΑΝΟΥΝ έργα, κι όχι κριτικοί ή σχολιαστές, οι οποίοι δεν κάνουν αλλά ΒΛΕΠΟΥΝ έργα, όσο πεπειραμένοι κι αν είναι ως θεατές, κι αυτό κάνει πάντα τη διαφορά και το λέω ως κριτικός) , το έργο λειτούργησε. Δηλαδή μίλησε στον κόσμο, συγκίνησε τον θεατη, τον έβγαλε μαζικά από το σπίτι του εκεί που δεν πάταγε στο σινεμά παρά μόνο αραιά και πού, τον έβαλε στην αίθουσα, τον έκανε να νιώσει και να δακρύσει και το σημαντικότερο για τον υπογράφοντα, το οποίο θεωρώ και πολιτιστική υποθήκη είναι ποιο; Ότι τον παρακίνησε να καθίσει, μετά την ταινία, να διαβάσει ,να μάθει, για την Ιστορία, για το ιστορικό πρόσωπο αλλά και για εκείνους που τον πλαισιώνουν. Για τον Μαυρομιχάλη και τον Κουντουριώτη, για τον Μέτερνιχ και τους λοιπούς, για την Ιστορία της Ελλάδας που πιθανόν να αγνοεί.
Είμαι ο πρώτος (σχήμα λόγου κι υπερβολής) που διατείνεται, το οποίο διδάχτηκα από σοφούς, μία από αυτές και η «ΑΛΚΗΣ ΘΡΥΛΟΣ» ότι το Θέατρο (έλεγε εκείνη), το ΣΙΝΕΜΑ, λέω εγω, ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΣΧΟΛΕΙΟ. Όπως και το Σχολείο δεν είναι Σινεμά. Στο σινεμά πηγαίνουμε να απολαύσουμε και να αισθανθούμε. Μια ταινία συνίσταται ως έργο Τέχνης, από στοιχεία της μυθοπλασίας που τα ορίζει, ενίοτε και σε ανάλογο βαθμό, η ποιητική άδεια. Δεν πάμε στο σινεμα για να μάθουμε Ιστορία, αλλουνού δουλειά είναι αυτή, το να μας τη διδαξει, όταν όμως μια ταινία μας στέλνει ,μετά την προβολή της στις βιβλιοθήκες και στην αναζήτηση, καλό κάνει , κακό δεν κάνει.
Οπότε τι; Καταργείται έτσι το δικαιωμα στη διαφωνία και στην αντίρρηση; Καταργείται η κριτική; Όχι βέβαια.
Απλά οφείλει, να μην είναι στενόμυαλη, να βλέπει σφαιρικά, να εξετάζει πρισματικά, να λαμβάνει υπόψη της την έννοια της ΑΠΗΧΗΣΗΣ. Όχι για να την υιοθετήσει αλλά για να ενισχύσει πνευματικά και κριτικά. Να αναλογιστεί και για τη θέαση του θεατή «τι έχασε ,τι έχει, τι της πρέπει».
Κι εδώ, στον «Καποδίστρια» που ο Σμαραγδης επιλέγει να τον δεί ως άσπιλο κι αμόλυντο, που μπορεί και να ήταν, δεν εχουμε ιστορικά μαρτυρίες πως έπραξε κάτι βρώμικο ως κυβερνητης- το αντίθετο, ωστόσο τον κτυπούν στην έννοια «αγιογραφία». Πρώτον, είναι δικαιωμα του κάθε δημιουργού να δει ένα πρόσωπο όπως εκείνος θέλει. Δεν μπορεί η «αγιογραφία» να ενοχλεί στον «Καποδιστρια» αλλά να υμνείται στον «Αντρέι Ρουμπλιοφ». Κάτι υπάρχει λάθος, τουλάχιστον στην κρίση και στη διατύπωση. ΚΙ εννοείται πως δεν συγκρίνω τις δύο ταινίες. Περιορίζομαι στη χρήση του όρου. Αρα το πρόβλημα δεν είναι η «αγιογραφία» οπότε τη βγάζουμε από το κριτικό λεξιλόγιο μας κι εξετάζουμε το αν ο τρόπος με τον οποίο ο δημιουργός επέλεξε να δει ένα πρόσωπο, είναι συνεπής με την επιλογή και στο «τελος της μέρας» για να μεταφράσουμε και την «Αγρια Δύση», λειτούργησε.
Πάνω σε αυτή τη βάση είναι το κοίταγμα μου, βλέποντας την ταινία και ξεκινώ από αυτό που λειτούργησε οπότε απ΄εκεί τη ψάχνω. Και λειτούργησε διότι θες η ιστορία του ίδιου του Καποδίστρια, θες πως το κοινό, ο λαός δηλαδή εχει κουραστεί απ΄την απουσια οράματος, θεςγιατί βλέπει πως αν παει να ξεμυτίσει ένας αγνός κι αμόλυντος, θα επιστρατευθουν τα συμφεροντα , σαν τα παρασιτα, σαν τα άρρωστα , τα καρκινικά κύτταρα στο ανθρωπινο σωμα, να τον καταπνίξουν, να τον εξαφανισουν . Θες γιατι ο Μέτερνιχ του θυμίζει τον Σόιμπλε, θες γιατι οι προεστοί έρχονται κι υπενθυμίζουν οικεία κακά των ημερων μας και τη διαχρονικότητα της διαφθοράς, , θες γιατί αναζητούμε ένα ηγετη που να μας βγάλει από το τέλμα, καταρχάς της ηθικης, όλα αυτα, κάνουν ως συστατικά τον «Καποδίστρια» να λειτουργεί.
Καλλιτεχνικά τωρα. Ως σεναριάκιας κι επειδή από εκεί ξεκινώ πάντα, το γράψιμο, τουλάχιστον στο πρωτο μέρος, είναι επίπεδο, έως κι αφελές στον τρόπο με τον οποίο παρεχει τις πληροφορίες. Παρέχει όμως τις πληροφοριες. Εχει σημασία αυτό. Οπότε το θεατή τον οδηγεί με ασφαλεια στο παρακάτω, στη συνέχεια της εξιστόρησης. Αν κι ο τρόπος εκφοράς είναι λίγο πρωτοβάθμιος… Ε, ναι, είναι. Και λοιπόν;
Στο δευτερο, όμως , μέρος που κλιμακώνεται η δράση και το σεναριο βάζει και κάποιες αντιφάσεις χαρακτήρων απέναντι στον άγιο ή αγιοποιημένο κεντρικό ήρωα, αποκτά πρόσθετη δραματικότητα, μαζί με το περιεχόμενο. Και θεωρώ κομβικό σημείο, για να οδηγηθούμε δραστικά στο φινάλε και να νιώσει ο θεατής τα αισθήματα, τη στιγμή από την οποια εμφανίζονται οι προεστοί Εκει ζωντανεύει το δράμα. Εκει έρχεται ο ΜΙΧΑΛΗΣ ΙΑΤΡΟΠΟΥΛΟΣ και δίνει με φοβερή έμφαση, βαρύτητα, κύρος κι απέχθεια τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη όπως τον θελει η σύγκρουση με τον Καποδίστρια, αφήνει όμως να φανει κι η θέση του, το τι πρεσβεύει. Είναι καταπληκτικός ο ΙΑΤΡΟΠΟΥΛΟΣ. Κι οι άλλοι «προεστοί», κι ο ΚΟΝΤΟΓΙΑΝΝΙΔΗΣ…..Σχεδόν αποκάλυψη, διότι έχει πολλές ωραίες αντιφάσεις ο ρόλος του, είναι ο σχετικά νεαρός ΓΙΩΡΓΟΣ ΦΛΩΡΑΤΟΣ που παίζει τον γιό του Πετρόμπεη.. Συμβάλει στην ύφανση της επερχόμενης συγκίνησης. Όπως επίσης, μέσα στο μεγαλο αυτό κομμάτι, του τελευταιου ερχομού στην Ελλάδα του Καποδίστρια και της στάσης των προεστων, ξεχωρίζει ως εμπνευσμενη μια σκηνή, εκεί στο μαντρί, με τον βοσκό που τον παίζει έξοχα ο ΠΑΝΟΣ ΣΚΟΥΡΟΛΙΑΚΟΣ και την απίστευτη ΜΕΛΙΝΑ ΒΑΜΒΑΚΑ ως γυναίκα του, σε βουβή σκηνή, η οποία να δίνει ένα μαθηματάκι περί εκφραστικής ηθοποιίας χωρίς να υπάρχει λέξη από κείμενο.
Ο πρωταγωνιστής ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΥΡΙΑΓΚΟΣ έχει όλη εκείνη την αγνότητα του κατά Σμαραγδή (ίσως και κατά Ιστορία) Ιωάννη Καποδίστρια: Μια ηρεμία, μια καθαρότητα, χωρίς πολλά εκφραστικά, χωρίς ιδιαίτερες απόπειρες ηθοποιίας, είναι όμως φυσιογνωμικά ο Καποδιστριας.
Τωρα στο καθαρα σκηνογραφικό, ενδυματολογικό και λοιπά κομμάτι, δεν έχω να επισημάνω κάτι ιδιαιτερα μεμπτό, ό,τι «επιλήψιμο» πάει στην παραγωγή. Η οποία επέλεξε την εικόνα του «εν δυνάμει έπους», όχι όμως αυτά που θα οριοθετούσαν ένα πραγματικό έπος, κι ενώ το ξεκίνημα με την άμαξα στο χιονι, στη διαδρομη Ρωσίας-Ελβετίας μας προυπόθετει υπερπαραγωγάρα..μετά..τζιφος.. Μόνο εσωτερικά, κοντινά, κατι τέτοια..Χωρίς μαχες, χωρις μεγαλες κινήσεις κομπαρσων(μην ξανακουσω ειρωνείες για τον «Παπαφλέσσα» διοτι τοσο ο Φίνος που συνεργάστηκαν με τον Τζέημς Πάρις για να τα βγάλουν πέρα ως μεγαλη παραγωγή όσο κι ο Ερρίκος Ανδρέου ως σκηνοθέτης κίνησαν μάζες κομπάρσων κι εδειξαν και μάχες κλπ)..Και τι με αυτο; Τι κι να δεν δείχνει τίποτε από όλα αυτά; Κρατά τα πρόσωπα, το λόγο τους, το χωρο τους και ως αυτό που είναι πάλι ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ. Αφήνει την αίσθηση ότι είδαμε μια μεγαλη παραγωγή διότι ήταν πιο μεγαλα τα συναισθήματα που ειχε αναγκη ο κόσμος να νιωσει πάρα να χορτάσει το μάτι του κομπάρσους σε σκηνές μαχών.
Παρεμπιπτόντως, ειδική μνεία στη φωτογραφία του ΑΡΗ ΣΤΑΥΡΟΥ. Ομοιογένεια και χαρα